افزایش اقتدار و قدرت پایدار ایران مهم ترین بازدارندگی علیه استکبار

یادداشت مهمان- سعید شهرابی فراهانی، تحلیلگر مسائل راهبردی، امنیتی، روابط بین الملل و حوزه امنیت ملی: در محیط متحول امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه، جمهوری اسلامی ایران با مجموعه ای از تهدیدهای چندلایه مواجه است؛ تهدیدهایی که دیگر صرفاً در قالب تقابل نظامی تعریف نمی شوند و ابعاد سیاسی، اقتصادی، رسانه ای، شناختی، دیپلماتیک و اجتماعی را نیز دربرمی گیرند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی تنها «عبور از بحران» نیست؛ بلکه چگونگی تبدیل فشارهای راهبردی به فرصتی برای افزایش تاب آوری، انسجام و قدرت ملی است.

جمهوری اسلامی ایران نباید در برابر تهدیدها از حقوق و منافع ملی خود عقب نشینی کند؛ اما پاسخ مؤثر به تهدید نیز مستلزم شناخت دقیق صحنه، تصمیم گیری سنجیده، شجاعت راهبردی و استفاده همزمان از ظرفیت های دفاعی، سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک است.

امنیت ملی؛ یک مفهوم چندبعدی

مهم ترین نکته در این چارچوب، نگاه جامع به مفهوم امنیت ملی است. امنیت صرفاً به معنای برخورداری از توان نظامی نیست. امنیت پایدار زمانی شکل می گیرد که توان دفاعی کشور با ثبات اقتصادی، رفاه عمومی، انسجام اجتماعی، سرمایه انسانی، قدرت دیپلماتیک و اعتماد عمومی همراه شود.

ازاین منظر، قدرت ملی را باید یک منظومه به هم پیوسته دانست. هر اندازه یکی از اجزای این منظومه تضعیف شود، توان کشور برای مدیریت بحران های پیچیده نیز کاهش می یابد. بنابراین سیاست امنیتی موفق باید همزمان به «امنیت کشور» و «امنیت و رفاه جامعه» توجه داشته باشد.

بازدارندگی؛ زبان جلوگیری از جنگ

بازدارندگی مؤثر لزوماً به معنای ورود به جنگ نیست؛ بلکه در اصل، سازوکاری برای جلوگیری از محاسبه اشتباه طرف مقابل است.

هرچه ظرفیت دفاعی، آمادگی ملی و توان پاسخ گویی یک کشور افزایش یابد، احتمال آنکه رقیب یا دشمن تصور کند می تواند با هزینه ای محدود اهداف خود را تحمیل کند، کاهش پیدا می کند.
دراین چارچوب، توسعه ظرفیت های دفاعی و حفظ آمادگی نیروهای مسلح، بخشی از معماری بازدارندگی محسوب می شود. با این حال، بازدارندگی پایدار تنها از تجهیزات نظامی تشکیل نمی شود؛ بلکه به کیفیت تصمیم گیری، توان فناوری، ظرفیت صنعتی، نیروی انسانی متخصص، تاب آوری اقتصادی و انسجام سیاسی ـ اجتماعی نیز وابسته است.

جنگ آینده؛ میدان تقابل روایت ها

یکی از تحولات مهم در محیط امنیتی امروز، گسترش جنگ ترکیبی و شناختی است. در این نوع تقابل، هدف تنها آسیب زدن به زیرساخت ها یا توان نظامی نیست؛ بلکه تلاش می شود ادراک جامعه، اعتماد عمومی، محاسبات تصمیم گیران و تصویر کشور در افکار عمومی نیز تحت تأثیر قرار گیرد.

ازاین رو، مدیریت روایت و تقویت سواد رسانه ای به بخشی از امنیت ملی تبدیل شده است. جامعه ای که بتواند اطلاعات معتبر را از عملیات روانی و اخبار جعلی تفکیک کند، در برابر فشارهای شناختی مقاوم تر خواهد بود.
درنتیجه، قدرت رسانه ای و ارتباطی را باید در کنار قدرت نظامی و اقتصادی به عنوان یکی از مؤلفه های قدرت ملی مورد توجه قرار داد.

دیپلماسی؛ مکمل قدرت دفاعی

در عرصه بین المللی، توان دفاعی و دیپلماسی دو مسیر رقیب نیستند؛ بلکه می توانند مکمل یکدیگر باشند.

کشوری که از پشتوانه دفاعی، اقتصادی و اجتماعی برخوردار است، ظرفیت بیشتری برای مذاکره و تأمین منافع خود دارد. در مقابل، دیپلماسی فعال می تواند از تبدیل اختلافات سیاسی به بحران های امنیتی جلوگیری کند و فرصت های جدیدی برای همکاری منطقه ای و بین المللی ایجاد نماید.

راهبرد مطلوب، بنابراین نه انفعال در برابر فشار خارجی و نه گرفتارشدن در چرخه دائمی تقابل، بلکه تعامل مقتدرانه همراه با حفظ آمادگی ملی است.

توان تولید دفاعی و مسئله تاب آوری

دربحث ظرفیت های موشکی و پهپادی، نکته مهم تر از اعداد و آمار، مفهوم «تاب آوری دفاعی» است. تاب آوری به معنای توانایی حفظ قابلیت های دفاعی در شرایط فشار، اختلال یا بحران طولانی مدت است. این امر به زنجیره تأمین، دانش فنی، نیروی متخصص، زیرساخت صنعتی، تحقیق و توسعه و توان جایگزینی وابسته است.
بنابراین هر راهبرد دفاعی بلندمدت باید علاوه بر افزایش قابلیت ها، بر پایداری و انعطاف پذیری آنها نیز تمرکز داشته باشد.

سرمایه اجتماعی؛ حلقه تعیین کننده قدرت ملی

یکی از مهم ترین درس های بحران های معاصر آن است که قدرت واقعی کشورها تنها در تعداد تجهیزات یا حجم منابع آنها خلاصه نمی شود. اعتماد مردم به نهادهای حاکمیتی، احساس مشارکت در سرنوشت کشور و امید به آینده، بخش مهمی از توان ملی را تشکیل می دهد.

اگر جامعه از انسجام برخوردار باشد، فشارهای خارجی اثر کمتری خواهد داشت. بنابراین تقویت سرمایه اجتماعی باید هم سطح تقویت سایر مؤلفه های امنیت ملی دنبال شود. بر این اساس، هدف راهبردی جمهوری اسلامی ایران نباید صرفاً عبور از یک مقطع حساس باشد.